Үндэсний аюулгүй байдал гэж юу вэ?

                                

Улс төр судлалд хэдэн гол үзэл баримтлал байдаг. Үүний нэг нь үндэсний аюулгүй байдал (ҮАБ) юм. ҮАБ гэдэг концепт нь тухайн улсын түүх, тусгаар тогтнолыг баталгаажуулсан, цаашид баталгаажуулах, хуулиар хамгаалагдсан бодлого гэж ойлгож болно. ҮАБ-ын хүрээнд төрийн бүх салбар ажилладаг. ҮАБ-д халдсан үйл ажиллагааг төрийн эсрэг гэмт хэргээр ангилж, хууль хяналтын байгууллагууд хариуцлага тооцох хэлбэрээр арга хэмжээ авдаг. ҮАБ-ын чухал агуулгыг товч бөгөөд тодоор дөрвөн хэсэгт хуваая.

1. Эдийн засгийн аюулгүй байдал. Ямар нэгэн улсаас эдийн засгийн хараат бус байх тогтолцоог хуулийн бодлого/чиглэл болгон төрийн байгууллагууд ба хувийн хэвшилд хүргэдэг. Эдийн засгийн аюулгүй байдал нь улс орны богино болон удаан хугацааны хөгжлийн алтан түлхүүр юм. Хөрш улсуудын, бүс нутгийн болон олон улсын тавцанд өрсөлдөх чадавхыг бэхжүүлэх нь эдийн засгийн аюулгүй байдлын асуудал юм.

2. Геополитикийн аюулгүй байдал. Газар зүй дамжсан улс төрийн удаан хугацааны төлөвлөгөөт бодлогын чанартай. Геополитикийн аюулгүй байдлын харьяалалд газар нутаг дамжсан, хил залгаа, эсхүл бүс нутгийн эдийн засаг, хүн ам, эсхүл гадаад харилцааны хатуу, зөөлөн хүчээр тархдаг юм.

3. Төрийн нууц мэдээллийн аюулгүй байдал. Ямар ч улс оронд төрийн нууц гэж байдаг. Төрийн нууц мэдээллийг чанд хадгалах тогтолцоог хуулиар болон албан тушаалтны үүрэг хариуцлагат тусгагдсан байдаг. Үндэсний аюулгүй байдлын маш чухал хэсэг бол төрийн нууц байдаг. Энэ салбарт тагнуул, батлан, жанжин штаб, төрийн өндөр албан тушаалтнууд, технологийн салбарууд хамаарагдана.

4. Хүн амын аюулгүй байдал. Улс орны иргэд гэдэг нь тухай улсын хүн ам, цаашид тэр улсын өв залгамжлах хүмүүс юм. Хүн амын тоо өсөлт, бууралтаас болж үндэсний болон үндэстний аюулгүй байдлын асуудал хөндөгддөг.

ҮАБ-ын асуудал нь дотоод хэргээс гадна, гадаад хэргийн нөлөө ч хамааралтай. Гадны нөлөө гэдэг нь бусад орны улс төрийн, эдийн засгийн, цэрэг зэвсэгт хүчний, технологийн давамгай чанар/бодлого/чиглэл юм. Дэлхийн энх тайван, аюулгүй байдлын улмаас улс орны ҮАБ-ын бодлого шинэчлэгдэх/хуулийг хатуу болгох/илүү өргөн хүрээтэй болдог.

Цаг хугацаагаа дагаад улс орны ҮАБ-ын консепт ч өөрчлөгдөж байна. Технологийн салбар хүчтэй болж төрийн болон хувийн нууц мэдээллийг хулгайлах, гуравдагч итгээтэд тараах, зарах г.м. ноцтой гэмт хэргүүд гарч байна. Монгол жижиг орны хувьд ҮАБ нь бидний тусгаар тогтнолтой шууд уялдаатай гэдгийг тодруулмаар байна. Эдийн засгийн хараат бус байдал, хил гаалийн хяналтыг бэхжүүлэх, батлан хамгаалах салбар идэвхжих, төрийн байгууллагууд дотоодын энхийг барих, төрийн нууц баримтыг чанд хадгалах шинэ технологи хэрэгсэл г.м. олон асуудал байгаа юм. Дашримд, Монгол улсын хуульд ҮАБ-тай холбоотой Төрийн эсрэг гэмт хэрэг гэсэн эрүүгийн тусгай анги байдаг. Энэ хуулийг иргэн бүр мэдэж байх нь зүйтэй гэж үзэж байна. /АРВАН ДӨРӨВДҮГЭЭР БҮЛЭГ ҮНДЭСНИЙ АЮУЛГҮЙ БАЙДЛЫН ЭСРЭГ ГЭМТ ХЭРЭГ 79-90 http://www.legalinfo.mn/law/details/50?lawid=50%

ҮАБ нүсэр сэдэв учраас чухал зүйлүүдийг шилж оруулав. 

Л. Болор

Тавантолгой-Гашуунсухайт

Тавантолгойтой холбоотой ташаа мэдээлэл сошалаар дүүрэн байна. Хольж хутгаад бантан болгочхож.  Ер нь дэд бүтэц, төмөр зам, зам тээвэр, эрчим хүч, усан хангамж, энэ том төслүүд чинь Монгол Улсын Их Хурлаар, Засгийн газрaap орж, гаргасан тогтоол, захирамжийн дагуу хөтөлбөр болон гардаг юм л даа. Хэвлэл мэдээлэл нь ташаа мэдээ явуулаад байхаар иргэд нь хов жив хөөх нь ойлгомжтой ч юм. Нэг хүний эсхүл нэг сайдын шийдээд байдаг асуудал ч биш. Тэгэхээр энэ хов жив ярихын оронд, УИX, ЗГ-ын тогтоол, үндэсний хөгжлийн бодлогын хөтөлбөр яривал яасан юм? Тодруулбал, энэ яригдаад байгаа асуудлууд 2015 онд эхэлсэн асуудлууд ердөө биш. 

1. Тавантолгойн гэрээ гэдэг бол Шийдлийн Засгийн Газрын “Эрдэнэс Тавантолгой” ба “Энержи Ресурс XК”-тай гарын үзэг зурах гэж байсан 3 гэрээ (Хамтын Ажиллагааны Гэрээ, Хөрөнгө Оруулалтын Гэрээ, Концессын Гэрээ). 2015 оны 11 сард УИX энэ төслийг эдийн засгийн үр ашиггүй, Монгол улсын олон хуулийг зөрчсөн гэрээ гэж нотлоод, дэмжээгүй. Тавантолгойн орд шинээр нээгдэх биш, аль хэдийн эхэлсэн, ажиллаж буй орд юм. / http://www.parliament.mn/news/info/categories/77/pages/23139/ 

2. Тавантолгой–Гашуунсухайтын төмөр зам гэж Монгол Улсын УИX-ын 2010 оны 32 дугаар тогтоол, 2012 оны 37 дугаар тогтоолын хүрээнд Засгийн Газрын 2012-2014 оны хөтөлбөр болж орсон асуудал юм. / http://www.legalinfo.mn/law/details/10742/ . 2010 онд тогтоол гарч, 3-н жилийн дараа Засгийн Газар 2013 оны 118-аар тогтоолоор санхүүжилтээ өгч эхэлж, Тавантолгой-Гашуунсухайтын чиглэлийн 267 км төмөр замын шороон ажил 77.3% тай зогссон. Зогссон шалтгаан нь ЗГ үлдсэн мөнгөө өгөөгүй. /http://cabinet.gov.mn/files/govactivity/13060003.pdf/ 

3. “Монгол Цэрэг Бүтээн Байгуулалт” гэдэг нь 2013 оны Засгийн Газрын 107 тогтоолын хүрээнд 2012-2016 ны хөтөлбөр болсон асуудал юм. Энэ бол бүтээн байгуулалтын, дотоодын ажлын байрыг нэмэх, цэрэг зэвсэгт хүчний салбарыг давхар бэхжүүлэх бодлого гэж ойлгож болно. / http://www.legalinfo.mn/law/details/9124?lawid=9124/

Хоёрт, сонгууль ойртоод нэг нэгнийгээ гүтгэсэн, үндэслэлгүй зүйл ярьж байгаа нь нөгөө л сонгуулийн пиар, ард иргэдийг хуваах асуудал болж байгаа нь харамсалтай. 

Эх сурвалжуудыг хавсаргав.

Л. Болор

Цаг Хугацааны Гуниг

Бурхан цагаан ууланд буурал униар татна.

Бусдын нутгийн сайхан өөрийн нутаг санагдана.

Будант өндөр оргилд хүдэн манан суунаглана 

Буцаад ирдэг хорвоо буруу үйлээс зугтаатай.

Эргий нь эмжин голын хөвөөгөөр алхахуй

Эртний сайн нөхөд шиг царс мод бууралтана.

Аниргүй мэлтэгнэх голын урсгалыг ширтэхүй

Аав, ээж хоёр минь амьд юм шиг бодогдоно.

Бугын мянган эвэр шиг бургасны мөчрүүд сэрийлдэж

Буурал цасан тэднийг сэвсийтэл чимсэн нь үзэсгэлэнтэй.

Бум буман буга нэг доор цугалсан юм шиг

Бургасан шугуйн чөлөөнд алхалж явах таатай.

Цаг хугацааа энд царцсан мөчир болж хувираад

Цагаан манан дунд анир чимээгүй л ноёлоно.

Ганц мөчир хөдөлгөхөд бүх шугуй нь хайгаж

Газраар нэг цасан будрах нь цагаан шүхэр гэлтэй.

Хонгор багын мөрүүдээ уншиж догдолж явсан

Ховор сайхан нөхдийн минь тэн хагас нь алга.

Хорвоо гэдэг дүнсгэр, хоёр хар хэрээ л ниснэ

Хошуугаараа далавчаа засах тэднийг л би танина.

Цав цагаан цасан дээр хад хар хогёр хэрээ л буцна.

Цаг хугацаа өөрөө л зохист өнгөөр тэднийс буджээ.

Байгалиас илүү урлаачийг бардам амьдралдаа үзсэнгүй.

Бараан цагаан хоёрыг харшуулж яваадаа гутсангүй.

Ахуй энэхэн насандаа баяр хөөр, уй гунигийг хослуулан ч

Алтанхан навчис, хөх тэнгэрээсээ уйдаж ер үзсэнгүй!

Олон олон анд минь оршихуйн өөр хэлбэрт шилжсэн ч

Одоо буй энэ ертөнцөөсөө буцахыг би яарсангүй!

Эцэстээ буцах л учраас элэцэгтээ ч яарах юм билээ?

Энэ хорвоод манаргаж, хийх ажил минь дуусахгүй юм.

Цагаан дэлт азарга цаст уулнаас бууж ирээд

Цасанд дарагдсан эргийн дагуу яваар

Намрын сүүл сарын эрднийнн уснаас ханатал залгилж

Найртай сайхан тургилаад мөчир үнэрлэн одов.

Цаг хугацааны гунигийг би энд дахин мэдэрч

Цаглашгүйн нууцыг хүүрнэн дүүтэйгээ цуг алхахуй

Аугаа их цагаан мананд ямар юм бүрэлдэн

Алтан дэлхийн жам ёс найртайхан хувирч буйг мэдэрнэм.

О. Дашбалбар 1998.X.20-23. 

Бурхан надад зөв бай гэж тархийг минь заяажээ

Сэтгэлийг минь Монголдоо бай гэж зүрх заяажээ. 

Л. Болор

"Хэрэгжүүлэх"

Нэг зүйлийг орхиод байна: хэрэгжүүлэх. "Хэрэгжүүлэх" гэдэг чинь үйл үг. Хууль батлаал байхын, хэрэгжүүлэхгүй бол цаасан дээр бичсэн бичгээс ямар ялгаа байна. Ардчилал хөгжсөн оронд хуулиа л сахиж л амьдардаг шд. Жирийн ард иргэд хүртэл хуулийн доор, Төр нь ч ялгаагүй хуульдаа захируулдаг ийм л тогтолцоог бий болгох гэж 25-н жил өнгөрлөө. Төр хэчнээн сайн хууль батлаад, иргэний ухамсарт хүрч чадахгүй, хэрэгжиж чадахгүй байгаа үед яах ёстой вэ? Нөгөө иргэний нийгэм, Ардчилсан иргэний нийгэм гэдэг сэдэв сэдэж байгаа юм л даа.

Иргэний үүрэг хариуцлага, нийгмийн хэрхэн гэрэлтэй байлгах нь Төрөөс нөлөөтэй боловч, иргэд энэ нийгмийг өглөө бүр сэргээж байдаг. Ухаалаг, ухамсартай нийгэм бол ухаалаг, ухамсартай иргэд гэсэн үг. Нийгэм бол гурван сая хувь хүн. Гурван сая хувь хүн бол Монгол улсын нөлөөтэй хүчин зүйл. Иргэн бүрийн зарчимтай, ухамсартай, ухаалаг шийдвэрээс Монголын ирээдүй шийдэгдэнэ.

Тэгэхээр, иргэн ямар үүрэгтэй байдаг юм бэ? Та хотын гудамжинд алхаж явахад Монгол улсын иргэн, УБ хотын оршин суугч; орчин тойрноо хамгаалах, хайрлах, анхаарал тавих үүрэгтэй. Энэ бол иргэний үүрэг. Иргэд бид нар үүргээ гүйцэтгэхгүйн бол нөгөө нийгэм гээд байгаа хүчин зүйл чинь хоосон болж төр ганцаараа үлдэнэ. Нийгэм-улс төр хоёр биенээсээ холдоод ирэхээр хууль нь бичиг цаас, иргэд нь төртэйгээ өстөн дайсан болж улс орон тэр чигээрээ нийгмийн болон улс төрийн хямралд ордог.

Сайхан нийгэмтэй болъё гэвэл хуулиа л ХЭРЭГЖҮҮЛЭХ хэрэгтэй. Иргэд ухамсаргүй, хуулиа ажил хэрэг болгож чадахгүй, нийгмээ хараагаад сууж байхад, та өөрийгөө харааж байгаатай адил.

Л. Болор

Эх Хэл

Ямарч улсын гадаад хэлэлцээр дээр хэл, үг, үсэг хамгийн чухал эд анги байдаг. Хэлэлцээрийн үед давхар агуулгатай, аюултай, ноцтой үг хэлийг хэлэлцээр хийж байгаа бүх тал маш сайн хянаж байдаг юм. Маш бодит жишээ хэлье: Израиль-Палестины эв найрамдал болон газар нутгийн хэлэлцээр дээр ганцхан үгнээс болоод Палестины тал хэлэлцээрийг няцаасан. Тэр нь ямар үг байсан вэ гэхээр, "газрууд" гэсэн байсан. Нэг газар биш, олон тоон дээр "газрууд." Палестины хувьд, тэр нь Израиль цаашид энэ газрыг биш харин газруудыг авах санаа агуулсан гэсэн ойлголт өгсөн. Дотоодын жишээнээс: Н. Энxбаярын Их Өрийн хэлэлцээрийг хийж байхад, бас нэг үг дээр зөрчилдөж байсан, тэр нь 95% "хүртэл," 95%-с доош гэсэн үг шүү дээ, хэд ч байж болно. Гэтэл, Монголын тал 95%- тулаад, түүнээс дээшээ гэсэн байр суурьтай байсан.

Яагаад энэ үг хэллэг дээр анхаарах болов гэхээр ер нь Монголд олон гадаад улсын гэрээ хэлэлцээр явагдаж, Хятад, Япон, Солонгос, Англи, Орос, Ираны Перс хэлээр хүртэл гадаад ажил хэрэг явагдаж байгаа үед бид өөрсдийн эх хэлээр бүх зүйлийг, маш тод байлгах нь эргээд бидэнд хамгийн чухал хүч болно гэдгийг тодруулах гэсэн юм. Хоёрт. 1990-с хойш Монголчууд гадагш их гарч, үр хүүхдүүд нь эх хэлээ мартах, зарим нь бүр мэдэхгүй байх тохиолдол ч олон байдаг. Хэл гэдэг бол ерөөсөө шууд улс орны уламжлал, тэр улсын түүх соёлыг маш том хэсэг, бараг газар нутаг, тусгаар тогтнолын дараа орох зүйл. Тэгэхээр, энэ эх хэлийг сайжруулах, ном, уран зохиол уншиx, үгийн баялгаа яг оновчтой хэлдэг болмоор байна. Үүнээс гадна, 2015 оны УИX-р баталсан Монгол хэлний тухай хуулийг маш дэмжсэн хүмүүсийн нэг би байна.

Сул үг бага хэрэглэж, товч бөгөөд тод, оновчтой ярьж, бичиж сурах гэдэг нь бас эрдмийн хамгийн том бэлэг шүү гэж хувьдаа боддог. Тэгээд сул үг их хэрэглэсэн, өөрийгөө тайлбарлаж чадахгүй хүнтэй ч юм ярих дээр, цагаа хараад суудаг.

"Хэлтэй бол хөлтэй" гэдэг эртний үг дээр нэмээд, "Хэлгүй газар нутаггүй" гэж хэлмээр санагдлаа.

Л. Болор

Тархи, Зүрхний Чуулган

Дэвтэр, үзэгнээс салахаа байж
Бодлын үер болж байгаа нь 
Тархи, Зүрхний чуулган болж байгаан шинж. 

Л. Болор