China-Philippines International Arbitration

1. China-Philippines International Arbitration on the Spratly Islands dispute
2. Chinese FM Wang Yi on Islands dispute Feb, 26 2016 US Secretary John Kerry and Chinese FM Wang Yi
3. UN Convention on the Law of the Sea and UNCLOS+ANNEXES_AGREEMENTS

Энэтхэг-Ираны Геополитикийн Түншлэл

Дэлхийн хөгжиж буй улсууд эдийн засгийн хөгжлийн гарц болгоныг тун оновчтой ашиглахыг эрмэлзэж байна. Улс болгон өөрийн гэсэн эдийн засгийн бодлоготой бөгөөд үүн дээр геополитикийн давамгай тал нь хөгжлийн тулгуур болж байна. 2015 онд Ираны эдийн засаг, дипломат харилцааны хоригийг цуцалснаар, эдийн засгийн олон талт хамтын ажиллагааны бодлого эрчимжиж байгаа. Үүнтэй уялдуулан Иран улсын Шинэчлэгч Хассан Рохани, 2016 оны сонгуульд ялах магадлал өндөр байгаа. Энэхүү сонгууль нь Лалын Шиа урсгалтай Иран улсын хувьд, шашны хэт радикалуудаас ангижрах гэдэгт хамгийн чухал ач холбогдол өгөх нь зүйтэй.

Эдийн засгийн хориг буурснаар Иран улс олон улстай хоёр талын гэрээ хэлэлцээрийг өргөжүүлж байгаан нэг жишээ нь Энэтхэг улс юм.  Ираны Чабахар боомтыг ашиглах саналыг Энэтхэг санаачилсан билээ. Чабахар далайн боомт нь Оманы Персийн буланд байрлах учраас олон талт худалдааны гарцыг бий болгож байгаа юм. Жишээлбэл: Пакистаны баруун хойд эрэг, Арабын тэнгис дахь Оман улс, цаашилбал, Персийн булан хүрэх гарцууд ч бий. Далайн боомтыг ашиглахаас гадна, Чабахараас цааш 901 км төмөр зам барин Афганистаны Хажигак төмрийн хүдрийн уурхай хүрэх төслүүд давхар явагдаж байна. Эдгээр мега төслүүд нь Иран-Энэтхэгийн дипломат харилцааг бэхжүүлэхээс гадна, Энэтхэгийн Төв Азид хөл тавих геополитикийн бодлого юм.

| Л. Болор |

1. Ираны ерөнхийлөгчийн сонгууль 2016: http://www.theguardian.com/world/2016/feb/28/iranian-elections-deal-blow-to-hardliners-as-reformists-make-gains

2. Иран-Энэтхэгийн Чабахар Төсөл: http://www.theguardian.com/world/2016/feb/28/iranian-elections-deal-blow-to-hardliners-as-reformists-make-gains

Сэтгэлгээний хувьсгал

Сэтгэлгээний доройтол, гажуудал, харанхуйтал, зэврэлт, манан... нэрлэх үгс минь дуусаж байна. Энэ сэдэв хүнд боловч үнэн, үнэн боловч хязгаартай, хүн бүхэнд хамааралтай, нийгмийг бүрхэх манан мэт. Өдөр тутмын амьдрал биш юмаа, уншиж бичихийн утга учир, ойлгож, ухаарахын агуулга юмаа. Тэр тэгсэн, энэ ингэсэн бишээ, тоо баримт, бичиг, цаас, тангараг өгсний хариуцлага юмаа. Нэг өдрийн сенсац байхад, нэг насны нэр хүнд байдаг юмаа. Нэрээ алдсан гишүүн бишээ, тэрнээс суралцах ухамсар юмаа. Нийгмийн эзэд иргэд, Засгийн эзэд ч иргэд. Харин, сэтгэлгээний эзэд бол хувь хүн та өөрөө.

Урлаг, улс төргүй нийгэм гэж үгүй. Тэгвэл, сэтгэлгээний гажуудалгүй нийгэм бас үгүй. Гэтэл, тэр бас хязгаартай. Тэр хязгаарт нийгэм аль хэдийн хүрч. Хүрээд бараг даваад явлаа. Зарим нэг нь бүр түлхэж унагаалаа. Унаxасаа өмнө сэрээрэй. Хонх дуугаргах уу эсвэл? тэр нь сонгуулийн пиар биш юмаа. Харин, сэтгэлгээний эзэд бол хувь хүн та өөрөө. Намайг юу гээд бодчиx бол, хэлчиx бол гэсэн бодол бишээ, яг л наад хайрцгаасаа гараад ир. Цээжний бангаар ярих бишээ, хэлсэн үгэндээ эзэн болоорой.

Нийгэм ямар бүрхэг байнаа, нийслэлийн утаа бишээ, сэтгэлгээний утаа, манан. Сэтгэлгээний хувьсгалыг та бид өөрөөсөө эхлүүлнэ.

Л. Болор

Хязгаар

Миний хэлний хязгаар, миний ертөнцийн хязгаар гэж үг бий...

Үндэсний аюулгүй байдал гэж юу вэ?

                                

Улс төр судлалд хэдэн гол үзэл баримтлал байдаг. Үүний нэг нь үндэсний аюулгүй байдал (ҮАБ) юм. ҮАБ гэдэг концепт нь тухайн улсын түүх, тусгаар тогтнолыг баталгаажуулсан, цаашид баталгаажуулах, хуулиар хамгаалагдсан бодлого гэж ойлгож болно. ҮАБ-ын хүрээнд төрийн бүх салбар ажилладаг. ҮАБ-д халдсан үйл ажиллагааг төрийн эсрэг гэмт хэргээр ангилж, хууль хяналтын байгууллагууд хариуцлага тооцох хэлбэрээр арга хэмжээ авдаг. ҮАБ-ын чухал агуулгыг товч бөгөөд тодоор дөрвөн хэсэгт хуваая.

1. Эдийн засгийн аюулгүй байдал. Ямар нэгэн улсаас эдийн засгийн хараат бус байх тогтолцоог хуулийн бодлого/чиглэл болгон төрийн байгууллагууд ба хувийн хэвшилд хүргэдэг. Эдийн засгийн аюулгүй байдал нь улс орны богино болон удаан хугацааны хөгжлийн алтан түлхүүр юм. Хөрш улсуудын, бүс нутгийн болон олон улсын тавцанд өрсөлдөх чадавхыг бэхжүүлэх нь эдийн засгийн аюулгүй байдлын асуудал юм.

2. Геополитикийн аюулгүй байдал. Газар зүй дамжсан улс төрийн удаан хугацааны төлөвлөгөөт бодлогын чанартай. Геополитикийн аюулгүй байдлын харьяалалд газар нутаг дамжсан, хил залгаа, эсхүл бүс нутгийн эдийн засаг, хүн ам, эсхүл гадаад харилцааны хатуу, зөөлөн хүчээр тархдаг юм.

3. Төрийн нууц мэдээллийн аюулгүй байдал. Ямар ч улс оронд төрийн нууц гэж байдаг. Төрийн нууц мэдээллийг чанд хадгалах тогтолцоог хуулиар болон албан тушаалтны үүрэг хариуцлагат тусгагдсан байдаг. Үндэсний аюулгүй байдлын маш чухал хэсэг бол төрийн нууц байдаг. Энэ салбарт тагнуул, батлан, жанжин штаб, төрийн өндөр албан тушаалтнууд, технологийн салбарууд хамаарагдана.

4. Хүн амын аюулгүй байдал. Улс орны иргэд гэдэг нь тухай улсын хүн ам, цаашид тэр улсын өв залгамжлах хүмүүс юм. Хүн амын тоо өсөлт, бууралтаас болж үндэсний болон үндэстний аюулгүй байдлын асуудал хөндөгддөг.

ҮАБ-ын асуудал нь дотоод хэргээс гадна, гадаад хэргийн нөлөө ч хамааралтай. Гадны нөлөө гэдэг нь бусад орны улс төрийн, эдийн засгийн, цэрэг зэвсэгт хүчний, технологийн давамгай чанар/бодлого/чиглэл юм. Дэлхийн энх тайван, аюулгүй байдлын улмаас улс орны ҮАБ-ын бодлого шинэчлэгдэх/хуулийг хатуу болгох/илүү өргөн хүрээтэй болдог.

Цаг хугацаагаа дагаад улс орны ҮАБ-ын консепт ч өөрчлөгдөж байна. Технологийн салбар хүчтэй болж төрийн болон хувийн нууц мэдээллийг хулгайлах, гуравдагч итгээтэд тараах, зарах г.м. ноцтой гэмт хэргүүд гарч байна. Монгол жижиг орны хувьд ҮАБ нь бидний тусгаар тогтнолтой шууд уялдаатай гэдгийг тодруулмаар байна. Эдийн засгийн хараат бус байдал, хил гаалийн хяналтыг бэхжүүлэх, батлан хамгаалах салбар идэвхжих, төрийн байгууллагууд дотоодын энхийг барих, төрийн нууц баримтыг чанд хадгалах шинэ технологи хэрэгсэл г.м. олон асуудал байгаа юм. Дашримд, Монгол улсын хуульд ҮАБ-тай холбоотой Төрийн эсрэг гэмт хэрэг гэсэн эрүүгийн тусгай анги байдаг. Энэ хуулийг иргэн бүр мэдэж байх нь зүйтэй гэж үзэж байна. /АРВАН ДӨРӨВДҮГЭЭР БҮЛЭГ ҮНДЭСНИЙ АЮУЛГҮЙ БАЙДЛЫН ЭСРЭГ ГЭМТ ХЭРЭГ 79-90 http://www.legalinfo.mn/law/details/50?lawid=50%

ҮАБ нүсэр сэдэв учраас чухал зүйлүүдийг шилж оруулав. 

Л. Болор

Тавантолгой-Гашуунсухайт

Тавантолгойтой холбоотой ташаа мэдээлэл сошалаар дүүрэн байна. Хольж хутгаад бантан болгочхож.  Ер нь дэд бүтэц, төмөр зам, зам тээвэр, эрчим хүч, усан хангамж, энэ том төслүүд чинь Монгол Улсын Их Хурлаар, Засгийн газрaap орж, гаргасан тогтоол, захирамжийн дагуу хөтөлбөр болон гардаг юм л даа. Хэвлэл мэдээлэл нь ташаа мэдээ явуулаад байхаар иргэд нь хов жив хөөх нь ойлгомжтой ч юм. Нэг хүний эсхүл нэг сайдын шийдээд байдаг асуудал ч биш. Тэгэхээр энэ хов жив ярихын оронд, УИX, ЗГ-ын тогтоол, үндэсний хөгжлийн бодлогын хөтөлбөр яривал яасан юм? Тодруулбал, энэ яригдаад байгаа асуудлууд 2015 онд эхэлсэн асуудлууд ердөө биш. 

1. Тавантолгойн гэрээ гэдэг бол Шийдлийн Засгийн Газрын “Эрдэнэс Тавантолгой” ба “Энержи Ресурс XК”-тай гарын үзэг зурах гэж байсан 3 гэрээ (Хамтын Ажиллагааны Гэрээ, Хөрөнгө Оруулалтын Гэрээ, Концессын Гэрээ). 2015 оны 11 сард УИX энэ төслийг эдийн засгийн үр ашиггүй, Монгол улсын олон хуулийг зөрчсөн гэрээ гэж нотлоод, дэмжээгүй. Тавантолгойн орд шинээр нээгдэх биш, аль хэдийн эхэлсэн, ажиллаж буй орд юм. / http://www.parliament.mn/news/info/categories/77/pages/23139/ 

2. Тавантолгой–Гашуунсухайтын төмөр зам гэж Монгол Улсын УИX-ын 2010 оны 32 дугаар тогтоол, 2012 оны 37 дугаар тогтоолын хүрээнд Засгийн Газрын 2012-2014 оны хөтөлбөр болж орсон асуудал юм. / http://www.legalinfo.mn/law/details/10742/ . 2010 онд тогтоол гарч, 3-н жилийн дараа Засгийн Газар 2013 оны 118-аар тогтоолоор санхүүжилтээ өгч эхэлж, Тавантолгой-Гашуунсухайтын чиглэлийн 267 км төмөр замын шороон ажил 77.3% тай зогссон. Зогссон шалтгаан нь ЗГ үлдсэн мөнгөө өгөөгүй. /http://cabinet.gov.mn/files/govactivity/13060003.pdf/ 

3. “Монгол Цэрэг Бүтээн Байгуулалт” гэдэг нь 2013 оны Засгийн Газрын 107 тогтоолын хүрээнд 2012-2016 ны хөтөлбөр болсон асуудал юм. Энэ бол бүтээн байгуулалтын, дотоодын ажлын байрыг нэмэх, цэрэг зэвсэгт хүчний салбарыг давхар бэхжүүлэх бодлого гэж ойлгож болно. / http://www.legalinfo.mn/law/details/9124?lawid=9124/

Хоёрт, сонгууль ойртоод нэг нэгнийгээ гүтгэсэн, үндэслэлгүй зүйл ярьж байгаа нь нөгөө л сонгуулийн пиар, ард иргэдийг хуваах асуудал болж байгаа нь харамсалтай. 

Эх сурвалжуудыг хавсаргав.

Л. Болор

Цаг Хугацааны Гуниг

Бурхан цагаан ууланд буурал униар татна.

Бусдын нутгийн сайхан өөрийн нутаг санагдана.

Будант өндөр оргилд хүдэн манан суунаглана 

Буцаад ирдэг хорвоо буруу үйлээс зугтаатай.

Эргий нь эмжин голын хөвөөгөөр алхахуй

Эртний сайн нөхөд шиг царс мод бууралтана.

Аниргүй мэлтэгнэх голын урсгалыг ширтэхүй

Аав, ээж хоёр минь амьд юм шиг бодогдоно.

Бугын мянган эвэр шиг бургасны мөчрүүд сэрийлдэж

Буурал цасан тэднийг сэвсийтэл чимсэн нь үзэсгэлэнтэй.

Бум буман буга нэг доор цугалсан юм шиг

Бургасан шугуйн чөлөөнд алхалж явах таатай.

Цаг хугацааа энд царцсан мөчир болж хувираад

Цагаан манан дунд анир чимээгүй л ноёлоно.

Ганц мөчир хөдөлгөхөд бүх шугуй нь хайгаж

Газраар нэг цасан будрах нь цагаан шүхэр гэлтэй.

Хонгор багын мөрүүдээ уншиж догдолж явсан

Ховор сайхан нөхдийн минь тэн хагас нь алга.

Хорвоо гэдэг дүнсгэр, хоёр хар хэрээ л ниснэ

Хошуугаараа далавчаа засах тэднийг л би танина.

Цав цагаан цасан дээр хад хар хогёр хэрээ л буцна.

Цаг хугацаа өөрөө л зохист өнгөөр тэднийс буджээ.

Байгалиас илүү урлаачийг бардам амьдралдаа үзсэнгүй.

Бараан цагаан хоёрыг харшуулж яваадаа гутсангүй.

Ахуй энэхэн насандаа баяр хөөр, уй гунигийг хослуулан ч

Алтанхан навчис, хөх тэнгэрээсээ уйдаж ер үзсэнгүй!

Олон олон анд минь оршихуйн өөр хэлбэрт шилжсэн ч

Одоо буй энэ ертөнцөөсөө буцахыг би яарсангүй!

Эцэстээ буцах л учраас элэцэгтээ ч яарах юм билээ?

Энэ хорвоод манаргаж, хийх ажил минь дуусахгүй юм.

Цагаан дэлт азарга цаст уулнаас бууж ирээд

Цасанд дарагдсан эргийн дагуу яваар

Намрын сүүл сарын эрднийнн уснаас ханатал залгилж

Найртай сайхан тургилаад мөчир үнэрлэн одов.

Цаг хугацааны гунигийг би энд дахин мэдэрч

Цаглашгүйн нууцыг хүүрнэн дүүтэйгээ цуг алхахуй

Аугаа их цагаан мананд ямар юм бүрэлдэн

Алтан дэлхийн жам ёс найртайхан хувирч буйг мэдэрнэм.

О. Дашбалбар 1998.X.20-23. 

Бурхан надад зөв бай гэж тархийг минь заяажээ

Сэтгэлийг минь Монголдоо бай гэж зүрх заяажээ. 

Л. Болор

"Хэрэгжүүлэх"

Нэг зүйлийг орхиод байна: хэрэгжүүлэх. "Хэрэгжүүлэх" гэдэг чинь үйл үг. Хууль батлаал байхын, хэрэгжүүлэхгүй бол цаасан дээр бичсэн бичгээс ямар ялгаа байна. Ардчилал хөгжсөн оронд хуулиа л сахиж л амьдардаг шд. Жирийн ард иргэд хүртэл хуулийн доор, Төр нь ч ялгаагүй хуульдаа захируулдаг ийм л тогтолцоог бий болгох гэж 25-н жил өнгөрлөө. Төр хэчнээн сайн хууль батлаад, иргэний ухамсарт хүрч чадахгүй, хэрэгжиж чадахгүй байгаа үед яах ёстой вэ? Нөгөө иргэний нийгэм, Ардчилсан иргэний нийгэм гэдэг сэдэв сэдэж байгаа юм л даа.

Иргэний үүрэг хариуцлага, нийгмийн хэрхэн гэрэлтэй байлгах нь Төрөөс нөлөөтэй боловч, иргэд энэ нийгмийг өглөө бүр сэргээж байдаг. Ухаалаг, ухамсартай нийгэм бол ухаалаг, ухамсартай иргэд гэсэн үг. Нийгэм бол гурван сая хувь хүн. Гурван сая хувь хүн бол Монгол улсын нөлөөтэй хүчин зүйл. Иргэн бүрийн зарчимтай, ухамсартай, ухаалаг шийдвэрээс Монголын ирээдүй шийдэгдэнэ.

Тэгэхээр, иргэн ямар үүрэгтэй байдаг юм бэ? Та хотын гудамжинд алхаж явахад Монгол улсын иргэн, УБ хотын оршин суугч; орчин тойрноо хамгаалах, хайрлах, анхаарал тавих үүрэгтэй. Энэ бол иргэний үүрэг. Иргэд бид нар үүргээ гүйцэтгэхгүйн бол нөгөө нийгэм гээд байгаа хүчин зүйл чинь хоосон болж төр ганцаараа үлдэнэ. Нийгэм-улс төр хоёр биенээсээ холдоод ирэхээр хууль нь бичиг цаас, иргэд нь төртэйгээ өстөн дайсан болж улс орон тэр чигээрээ нийгмийн болон улс төрийн хямралд ордог.

Сайхан нийгэмтэй болъё гэвэл хуулиа л ХЭРЭГЖҮҮЛЭХ хэрэгтэй. Иргэд ухамсаргүй, хуулиа ажил хэрэг болгож чадахгүй, нийгмээ хараагаад сууж байхад, та өөрийгөө харааж байгаатай адил.

Л. Болор

Эх Хэл

Ямарч улсын гадаад хэлэлцээр дээр хэл, үг, үсэг хамгийн чухал эд анги байдаг. Хэлэлцээрийн үед давхар агуулгатай, аюултай, ноцтой үг хэлийг хэлэлцээр хийж байгаа бүх тал маш сайн хянаж байдаг юм. Маш бодит жишээ хэлье: Израиль-Палестины эв найрамдал болон газар нутгийн хэлэлцээр дээр ганцхан үгнээс болоод Палестины тал хэлэлцээрийг няцаасан. Тэр нь ямар үг байсан вэ гэхээр, "газрууд" гэсэн байсан. Нэг газар биш, олон тоон дээр "газрууд." Палестины хувьд, тэр нь Израиль цаашид энэ газрыг биш харин газруудыг авах санаа агуулсан гэсэн ойлголт өгсөн. Дотоодын жишээнээс: Н. Энxбаярын Их Өрийн хэлэлцээрийг хийж байхад, бас нэг үг дээр зөрчилдөж байсан, тэр нь 95% "хүртэл," 95%-с доош гэсэн үг шүү дээ, хэд ч байж болно. Гэтэл, Монголын тал 95%- тулаад, түүнээс дээшээ гэсэн байр суурьтай байсан.

Яагаад энэ үг хэллэг дээр анхаарах болов гэхээр ер нь Монголд олон гадаад улсын гэрээ хэлэлцээр явагдаж, Хятад, Япон, Солонгос, Англи, Орос, Ираны Перс хэлээр хүртэл гадаад ажил хэрэг явагдаж байгаа үед бид өөрсдийн эх хэлээр бүх зүйлийг, маш тод байлгах нь эргээд бидэнд хамгийн чухал хүч болно гэдгийг тодруулах гэсэн юм. Хоёрт. 1990-с хойш Монголчууд гадагш их гарч, үр хүүхдүүд нь эх хэлээ мартах, зарим нь бүр мэдэхгүй байх тохиолдол ч олон байдаг. Хэл гэдэг бол ерөөсөө шууд улс орны уламжлал, тэр улсын түүх соёлыг маш том хэсэг, бараг газар нутаг, тусгаар тогтнолын дараа орох зүйл. Тэгэхээр, энэ эх хэлийг сайжруулах, ном, уран зохиол уншиx, үгийн баялгаа яг оновчтой хэлдэг болмоор байна. Үүнээс гадна, 2015 оны УИX-р баталсан Монгол хэлний тухай хуулийг маш дэмжсэн хүмүүсийн нэг би байна.

Сул үг бага хэрэглэж, товч бөгөөд тод, оновчтой ярьж, бичиж сурах гэдэг нь бас эрдмийн хамгийн том бэлэг шүү гэж хувьдаа боддог. Тэгээд сул үг их хэрэглэсэн, өөрийгөө тайлбарлаж чадахгүй хүнтэй ч юм ярих дээр, цагаа хараад суудаг.

"Хэлтэй бол хөлтэй" гэдэг эртний үг дээр нэмээд, "Хэлгүй газар нутаггүй" гэж хэлмээр санагдлаа.

Л. Болор

Тархи, Зүрхний Чуулган

Дэвтэр, үзэгнээс салахаа байж
Бодлын үер болж байгаа нь 
Тархи, Зүрхний чуулган болж байгаан шинж. 

Л. Болор

US Senate S.Res.189

US Senate passes a resolution S.Res.189 regarding 25th anniversary of democracy in Mongolia. 

АНУ-ЫН СЕНАТ МОНГОЛЫН АРДЧИЛЛЫН 25 ЖИЛИЙН ОЙГ ТОХИОЛДУУЛАН ТОГТООЛ БАТЛАВ.

1. US Congress: https://www.congress.gov/…/…/CREC-2015-12-16-pt1-PgS8729.pdf 
2. Ministry of Foreign Affairs: http://www.mfa.gov.mn/?p=30624

Сонгууль 2016 | Хууль

1. Монгол УИХ-ын сонгуулийн хуулиуд: http://www.legalinfo.mn/law/details/351

2. Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн хуулиуд: http://www.legalinfo.mn/law/details/337?lawid=337

Artists

Art is an expression of the soul. Artists, we either carry pretty colors or its black and white. Said and unsaid, written and unwritten, expressed and unexpressed- in colors or no color at all.

BL.  12.09.2015

Худал, хуурмаг хүмүүсээ гэж...

Сайныг дагавал сарны гэрэл, мууг дагавал могойн хор гэж уран зохиолын Сундүй багш минь анх хэлж билээ. Гэхдээ хүмүүс сайн, мууг ялгаж чадахгүй төөрөлдөөд байдаг нь өөрийгөө таньж амжаагүйтэй холбоотой гэж боддог. Өөрийгөө таньсан хүн бусдыг танихад маш амар. Худал, үнэнийг ялгаж салгаж сурахад, муу хүмүүс олон, сайн хүмүүс цөөн гэдгийг ухаарна. 

Урлаг, уран зохиолч, мэргэн, өндөр мэдрэмжтэй хүмүүс энийг аль хэдийн ухаарсан байдаг. Тиймээс ч урлаг, уран зохиолоос гарч буй дуу хөгжим, ая, үгс, цаанаа л нэг гуниг агуулдаг. 

Л. Болор